اگر این روزها به صفحه «آهنگ جدید» سایت‌های موسیقی فارسی سر زده باشید، احتمالاً متوجه برچسبی شده‌اید که تا همین چند وقت پیش کمتر دیده می‌شد: «هوش مصنوعی». در روزهای ۵ و ۶ آبان ۱۴۰۵، بخش قابل‌توجهی از قطعه‌هایی که در فهرست تازه‌های چند سایت موسیقی فارسی قرار گرفتند، با عنوان آهنگ هوش مصنوعی معرفی شده‌اند؛ از ترانه‌های شاد و ریمیکس‌ها گرفته تا قطعه‌های احساسی و حتی آهنگ عربی. این موج تازه، پرسش‌های زیادی درباره کیفیت، اصالت و آینده موسیقی ایجاد کرده است.
چه اتفاقی در فهرست آهنگ‌های جدید افتاده است؟
مرور صفحه‌های تازه‌های چند سایت موسیقی فارسی در هفته اول آبان نشان می‌دهد که در کنار آثار خوانندگان شناخته‌شده، قطعه‌هایی با نام «هنرمند هوش مصنوعی» یا با پسوند «(هوش مصنوعی)» منتشر شده‌اند. برخی از این قطعه‌ها حتی با عنوان «ترند اینستاگرام» معرفی شده‌اند؛ یعنی جمله‌ای کوتاه و احساسی که در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شده و بعد به‌کمک ابزارهای هوش مصنوعی به یک آهنگ کامل تبدیل شده است.
در همین روزها آثار تازه‌ای از خوانندگان شناخته‌شده هم منتشر شد؛ برای نمونه «باور» از آرمان گرشاسبی، «قلب سفید» از مهدی جهانی و «گل گل» از فرزاد فرزین و مصطفی ججلی. اما کنار هم قرار گرفتن این آثار با قطعه‌های ساخته‌شده با هوش مصنوعی، تصویر تازه‌ای از بازار موسیقی آنلاین فارسی ساخته است.
آهنگ هوش مصنوعی چطور ساخته می‌شود؟
ابزارهای تولید موسیقی با هوش مصنوعی معمولاً با گرفتن یک متن یا توضیح کوتاه کار می‌کنند. کاربر سبک، حال‌وهوا، سرعت و گاهی متن ترانه را وارد می‌کند و ابزار، ملودی، تنظیم و حتی صدای خواننده را تولید می‌کند. روند کلی معمولاً این‌طور است:
- انتخاب ایده یا متن: یک جمله پرطرفدار، یک بیت شعر یا متنی که سازنده نوشته است.
- تعیین سبک: پاپ، شاد، سنتی، ریمیکس یا هر سبک دیگر.
- تولید نسخه‌های مختلف: ابزار چند نسخه می‌سازد و سازنده بهترین را انتخاب می‌کند.
- ویرایش نهایی: بعضی سازندگان خروجی را در نرم‌افزارهای صوتی اصلاح و میکس می‌کنند.
چرا این‌قدر سریع زیاد شده‌اند؟
هزینه پایین، سرعت بالا و عدم نیاز به استودیو یا نوازنده، مهم‌ترین دلایل گسترش این قطعه‌هاست. یک ترانه کوتاه وایرال‌شده در اینستاگرام می‌تواند در مدت کوتاهی به یک قطعه کامل تبدیل شود و پیش از آنکه موج آن فروکش کند، در دسترس شنونده قرار بگیرد.
نقاط قوت و ضعف مجله اتومبیل از نگاه شنونده
- تنوع زیاد: شنونده با حجم بالایی از قطعه‌های تازه در سبک‌های مختلف روبه‌رو می‌شود.
- واکنش سریع به ترندها: جمله‌ها و موضوعات داغ شبکه‌های اجتماعی زود به آهنگ تبدیل می‌شوند.
- کمبود حس و امضای هنری: بسیاری از شنوندگان معتقدند این قطعه‌ها شبیه هم هستند و عمق اجرای انسانی را ندارند.
- ابهام در اعتبار: گاهی مشخص نیست سازنده واقعی کیست و چه کسی پشت اثر قرار دارد.
چالش حقوقی و اخلاقی
یکی از بحث‌برانگیزترین جنبه‌های موسیقی هوش مصنوعی، موضوع حق نشر است. مدل‌های تولید صدا و موسیقی برای یادگیری به حجم زیادی از آثار موجود نیاز دارند و در سطح جهانی، صاحبان آثار موسیقی بارها درباره استفاده بدون اجازه از آثارشان اعتراض کرده‌اند. نکته حساس دیگر، تقلید صدای خوانندگان واقعی است؛ اگر قطعه‌ای با صدایی شبیه یک خواننده شناخته‌شده و بدون اجازه او ساخته شود، هم ممکن است شنونده را گمراه کند و هم حقوق هنرمند را نادیده بگیرد.
شفافیت ساده‌ترین قدم است: وقتی یک قطعه با هوش مصنوعی ساخته شده، بهتر است این موضوع به‌روشنی به شنونده اعلام شود.
جالب اینجاست که بسیاری از سایت‌های فارسی همین حالا برچسب «هوش مصنوعی» را کنار نام قطعه قرار می‌دهند؛ رویکردی که به شنونده امکان انتخاب آگاهانه می‌دهد.
چطور آهنگ هوش مصنوعی را تشخیص دهیم؟
به برچسب و نام هنرمند دقت کنید
نام‌های ناآشنا، عنوان «هنرمند هوش مصنوعی» یا نبود هیچ سابقه‌ای از اجرای زنده و مصاحبه، نشانه‌های اولیه هستند.
به جزئیات صدا گوش دهید
تلفظ‌های غیرطبیعی در کلمات فارسی، نفس‌گیری‌های عجیب، تکرار بیش از حد یک الگو و صدای کمی «براق» و یکنواخت، از نشانه‌های رایج قطعه‌های ساخته‌شده با ماشین است.
منبع انتشار را بررسی کنید
آثار رسمی خوانندگان معمولاً در صفحه‌های رسمی خودشان یا پلتفرم‌های معتبر اعلام می‌شوند. اگر قطعه‌ای منسوب به یک خواننده مشهور فقط در چند صفحه ناشناس دیده می‌شود، احتیاط کنید.
آینده موسیقی فارسی در کنار هوش مصنوعی
بعید است هوش مصنوعی جای خوانندگان و آهنگسازان را بگیرد، اما به‌احتمال زیاد به ابزاری رایج در تولید تبدیل می‌شود؛ از ساخت دموی اولیه گرفته تا ایده‌پردازی برای ملودی. آنچه اهمیت دارد، استفاده شفاف و احترام به حقوق هنرمندان است. برای شنونده هم بهترین راه این است که با کنجکاوی، اما آگاهانه، با این موج تازه روبه‌رو شود و از هنرمندان واقعی مورد علاقه‌اش حمایت کند.